Gratuity म्हणजे काय?
👉 Gratuity म्हणजे कर्मचारी दीर्घकाळ सेवा दिल्याबद्दल नोकरी संपताना (सेवानिवृत्ती, राजीनामा, मृत्यू इ.) नियोक्त्याकडून दिली जाणारी कायद्याने ठरलेली रक्कम.
📜 कोणत्या कायद्यांतर्गत?
👉 Payment of Gratuity Act, 1972 अंतर्गत.
🔶 Gratuity मिळण्यासाठी अटी
✅ किमान 5 वर्षे सलग सेवा केलेली असावी
(मृत्यू किंवा अपघाती अपंगत्व असल्यास 5 वर्षांची अट लागू नाही)
✅ कंपनी / संस्था / कारखाना / दुकानात 10 किंवा अधिक कर्मचारी असावेत.
💰 Gratuity कधी मिळते?
✔️ सेवानिवृत्ती (Retirement)
✔️ राजीनामा (Resignation)
✔️ नोकरी समाप्त (Termination)
✔️ कर्मचारी मृत्यू झाल्यास (वारसांना)
✔️ कायमस्वरूपी अपंगत्व
📜 Gratuity कशी मोजतात?
📍 सूत्र (Formula)
Gratuity = (शेवटचा पगार × 15 × सेवा वर्षे) ÷ 26
👉 शेवटचा पगार = Basic + DA
उदाहरण:
Basic + DA = ₹20,000
सेवा = 10 वर्षे
👉 Gratuity = (20,000 × 15 × 10) ÷ 26
👉 = ₹1,15,384 (अंदाजे)
🎯 कमाल मर्यादा
➡️ सध्या Gratuity ची कमाल मर्यादा ₹20 लाख आहे.
🧾 कर (Tax) लागतो का?
👉 ₹20 लाखांपर्यंतची Gratuity करमुक्त (Tax Free) आहे.
❌ Gratuity कधी नाकारली जाऊ शकते?
✔️ गंभीर गैरवर्तन (Theft, Fraud, Violence) केल्यास.
✔️ शिस्तभंगाच्या कारणावरून नोकरी काढून टाकल्यास.
🔶 4 वर्षे 240 दिवस = 5 वर्षे?
होय ✅
📌 कायद्यानुसार :
✔️ 4 वर्षे + 240 दिवस पूर्ण केले असतील तर ते 5 वर्षे सेवा मानली जाते.
✔️ अनेक कोर्ट निर्णयांनी हे मान्य केले आहे.
👉 त्यामुळे 4.8 वर्षे काम केल्यावरही Gratuity मिळू शकते.
🤔 Gratuity मिळण्याची वेळ मर्यादा
➡️ नोकरी संपल्यानंतर 30 दिवसांत Gratuity द्यावी लागते.
✔️ उशीर झाल्यास:
👉 व्याज (Interest) द्यावे लागते.
🔶 Employer Gratuity देत नसेल तर?
तुम्ही:
1️⃣ लेखी अर्ज (Form I) द्या.
2️⃣ Labour Commissioner / Controlling Authority कडे तक्रार.
3️⃣ कोर्ट आदेशाने Gratuity + व्याज मिळू शकते.
👉 Employer ला दंड + शिक्षा होऊ शकते.
🔶 Nomination का महत्त्वाचे?
✔️ 1 वर्ष सेवा पूर्ण झाल्यावर Nomination करणे बंधनकारक.
✔️ मृत्यू झाल्यास Nominee ला थेट Gratuity मिळते.
✔️ Nomination नसेल तर कायदेशीर वारसाला.
🔶 Gratuity जप्त (Forfeit) कधी होते?
👉 पूर्ण किंवा अंशतः जप्त होऊ शकते जर:
✅ चोरी / फसवणूक
✅ कंपनीचे आर्थिक नुकसान
✅ हिंसक वर्तन
⚠️ साधा राजीनामा दिल्यावर जप्त करता येत नाही.
🎯 Gratuity हा पगाराचा भाग आहे का?
❌ नाही.
➡️ वेगळा कायदेशीर लाभ आहे.
➡️ Salary Slip मध्ये नसतो.
🤔 Part-time / Contract कर्मचाऱ्यांना Gratuity?
✅ कामाची पद्धत नाही, सेवा कालावधी महत्त्वाचा (Contract वर असले तरी)
👉 5 वर्षे पूर्ण + संस्था Act मध्ये येत असेल तर Gratuity मिळते.
🔶 सलग सेवा म्हणजे काय?
👉 खालील कारणांनी ब्रेक आला तरी सेवा सलग मानली जाते:
✔️ आजारपणाची रजा
✔️ अपघात
✔️ मातृत्व रजा
✔️ Lay-off
✔️ संप (Strike)
✔️ लॉकडाऊन
🎯 Gratuity Claim Forms (खूप महत्त्वाचे)
| Form | कशासाठी |
|---|---|
| Form I | 👉 कर्मचारी अर्ज |
| Form J | 👉 वारस / Nominee |
| Form K | 👉 Legal Heir |
| Form L | 👉 Employer approval |
| Form M | 👉 Authority आदेश |
🤳 इंस्टाग्राम रील पहा 👉 https://www.instagram.com/reel/DTLRKs9jYfn/?igsh=MXVsdThnbjlsNXZleQ==
🔶 Gratuity आणि PF मधील फरक
Gratuity
✔️ Employer देतो
✔️ 5 वर्षांनंतर
✔️ एकरकमी
PF
✔️ Employee + Employer
✔️ प्रत्येक महिन्याला जमा
✔️ जमा रक्कम
🎯 Gratuity मृत्यूनंतर
✅ 5 वर्ष अट लागू नाही.
✅ Nominee / वारसाला पूर्ण रक्कम.
✅ Tax लागत नाही.
