POSH Act म्हणजे काय? | POSH Act 2013, ICC Committee आणि POSH Policy ची संपूर्ण माहिती
आजच्या कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित आणि सन्मानपूर्वक वातावरण असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. महिलांवर होणाऱ्या लैंगिक छळाला आळा घालण्यासाठी भारत सरकारने POSH Act, 2013 लागू केला आहे.
या कायद्यामुळे महिलांना workplace वर सुरक्षितता मिळते तसेच कंपन्यांना POSH policy आणि ICC committee तयार करणे बंधनकारक ठरते. या लेखात आपण POSH म्हणजे काय, POSH Act 2013, ICC committee आणि POSH policy याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
POSH Act म्हणजे काय?
👉 POSH म्हणजे Prevention of Sexual Harassment.
👉 कामाच्या ठिकाणी महिलांवर होणाऱ्या लैंगिक छळाला प्रतिबंध करण्यासाठी भारतात POSH Act, 2013 लागू करण्यात आला आहे.
✅ सोप्या भाषेत:
👉 POSH अंतर्गत खालील प्रकारचे वर्तन येऊ शकते:
✔️ अवांछित स्पर्श करणे
✔️ अश्लील बोलणे किंवा मेसेज पाठवणे
✔️ लैंगिक सूचक टिप्पणी करणे
✔️ कामाच्या बदल्यात लैंगिक मागणी करणे
✔️ महिलेला असुरक्षित वाटेल असे वर्तन करणे
👉 POSH Act नुसार:
✔️ 10 पेक्षा जास्त कर्मचारी असलेल्या प्रत्येक कंपनीत Internal Complaints Committee (ICC) असणे आवश्यक आहे.
महिला कर्मचारी तक्रार करू शकते.
✔️ तक्रारीची चौकशी करून कारवाई केली जाते.
POSH Act बद्दल अजून महत्वाची माहिती
1️⃣ POSH Act फक्त महिलांसाठी लागू आहे
✔️ भारतामध्ये POSH Act, 2013 मुख्यतः महिला कर्मचाऱ्यांच्या संरक्षणासाठी बनवण्यात आला आहे.
✔️ कामाच्या ठिकाणी कायमस्वरूपी, तात्पुरते, इंटर्न, trainee अशा सर्व महिलांना हे संरक्षण मिळते.
2️⃣ कामाचे ठिकाण (Workplace) यामध्ये बरेच काही येते
👉 POSH अंतर्गत workplace म्हणजे:
✅ ऑफिस
✅ कंपनीची branch
✅ Work from Home
✅ ऑफिस ट्रिप / मीटिंग
✅ कंपनीने दिलेली वाहतूक
3️⃣ तक्रार करण्यासाठी वेळ मर्यादा
👉 घटना घडल्यापासून 3 महिन्यांच्या आत तक्रार करता येते.
👉 काही विशेष परिस्थितीत समिती अतिरिक्त वेळ देऊ शकते.
4️⃣ ICC Committee आवश्यक
👉 ज्या संस्थेत 10 पेक्षा जास्त कर्मचारी असतात, तिथे Internal Complaints Committee (ICC) असणे बंधनकारक आहे.
या समितीत:
✅ Presiding Officer (महिला)
✅ 2 कर्मचारी सदस्य
✅ 1 बाहेरील सदस्य (NGO/कायदा क्षेत्रातील)
5️⃣ Employer ची जबाबदारी
कंपनीने:
✔️ POSH policy तयार करणे
✔️ कर्मचाऱ्यांना training देणे
✔️ तक्रारी गोपनीय ठेवणे
✔️ योग्य कारवाई करणे
👉 हे करणे आवश्यक आहे.
6️⃣ नियम पाळले नाहीत तर दंड
जर कंपनीने POSH चे नियम पाळले नाहीत, तर Government of India कडून दंड होऊ शकतो, आणि कंपनीचा business license सुद्धा धोक्यात येऊ शकतो.
7️⃣ गोपनीयता खूप महत्त्वाची आहे
तक्रारदाराचे नाव, तक्रारीची माहिती, चौकशीचे तपशील गुप्त ठेवणे कायद्याने आवश्यक आहे.
8️⃣ POSH Training अनिवार्य असते
अनेक कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱ्यांसाठी POSH awareness training घेतली जाते, जेणेकरून:
✔️ लैंगिक छळ म्हणजे काय हे समजेल
✔️ तक्रार कशी करायची हे कळेल
✔️ workplace सुरक्षित राहील
✔️ ही training HR विभाग किंवा बाहेरील तज्ज्ञ घेतात.
9️⃣ False Complaint बद्दलही नियम आहेत
👉 जर कुणी जाणीवपूर्वक खोटी तक्रार केली, तर POSH Act, 2013 अंतर्गत कारवाई होऊ शकते.
👉 पण पुरावा न मिळणे म्हणजे तक्रार खोटी असे नाही — हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
🔟 पुरुषांविरुद्ध तक्रार होऊ शकते
👉 POSH कायद्यानुसार तक्रारदार महिला असते, आणि आरोपी पुरुष कर्मचारी, senior, manager, client, vendor किंवा visitor सुद्धा असू शकतो.
👉 म्हणजे फक्त कंपनीतील कर्मचारीच नाही, बाहेरील व्यक्तीवरही तक्रार होऊ शकते.
🤳 Instagram रील पहा 👉 https://www.instagram.com/reel/DXMSFxYjSc2/?igsh=MWs4aGgxb2NhY2hjeQ==
1️⃣1️⃣ तक्रार लेखी स्वरूपात द्यावी लागते
👉 महिलेला तक्रार लेखी द्यावी लागते.
👉 जर ती लेखी देऊ शकत नसेल, तर ICC Committee तिची मदत करते.
1️⃣2️⃣ समेटाची (Conciliation) सुविधा असते
👉 तक्रारदार महिलेला हवे असल्यास चौकशीपूर्वी समेटाची मागणी करता येते.
पण:
✔️ पैशाच्या बदल्यात समेट होऊ शकत नाही.
✔️ समेट झाल्यानंतर त्याची अंमलबजावणी करावी लागते.
1️⃣3️⃣ चौकशी 90 दिवसांत पूर्ण करावी लागते
👉 ICC ने तक्रारीची चौकशी 90 दिवसांत पूर्ण करणे आवश्यक आहे आणि नंतर employer ने 60 दिवसांत कारवाई करावी लागते.
1️⃣4️⃣ Annual Report तयार करावी लागते
👉 प्रत्येक कंपनीला POSH अंतर्गत दरवर्षी:
✔️ किती तक्रारी आल्या
✔️ किती निकाली निघाल्या
✔️ याचा अहवाल तयार करावा लागतो.
1️⃣5️⃣ POSH हा फक्त कायदा नाही, workplace culture आहे
POSH मुळे:
✔️ कर्मचारी सुरक्षित वाटतात
✔️ महिलांचा आत्मविश्वास वाढतो
✔️ workplace culture सुधारतो
✔️ कंपनीची reputation चांगली राहते
1️⃣6️⃣ HR ची भूमिका महत्त्वाची असते
Human Resource Management विभागाने:
✔️ POSH policy सांगणे
✔️ awareness वाढवणे
✔️ तक्रारी योग्यरित्या हाताळणे
✔️ हे नीट करणे आवश्यक असते.
🎯 FAQ (वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न)
1. POSH म्हणजे काय?
👉 POSH म्हणजे Prevention of Sexual Harassment, म्हणजेच कामाच्या ठिकाणी महिलांवर होणाऱ्या लैंगिक छळाला प्रतिबंध करणारा कायदा.
2. POSH Act भारतात कधी लागू झाला?
👉 भारतामध्ये POSH Act, 2013 2013 साली लागू झाला.
3. POSH Act कोणासाठी लागू आहे?
👉 हा कायदा कामाच्या ठिकाणी काम करणाऱ्या सर्व महिलांसाठी लागू आहे, मग त्या permanent, temporary, intern किंवा trainee असोत.
4. ICC म्हणजे काय?
👉 ICC म्हणजे Internal Complaints Committee, जी workplace harassment तक्रारींची चौकशी करते.
5. POSH policy का आवश्यक आहे?
👉 POSH policy मुळे कामाचे वातावरण सुरक्षित राहते आणि लैंगिक छळाविरुद्ध योग्य कारवाई करता येते.
🎯 निष्कर्ष
POSH हा फक्त कायदा नसून सुरक्षित workplace तयार करण्यासाठी एक महत्त्वाची व्यवस्था आहे. POSH Act, 2013 मुळे महिलांना कामाच्या ठिकाणी संरक्षण मिळते आणि संस्थांमध्ये जबाबदारीची भावना निर्माण होते.
प्रत्येक संस्थेने POSH policy लागू करून सुरक्षित आणि आदरयुक्त वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे POSH बद्दल माहिती असणे हे कर्मचारी आणि employer दोघांसाठीही महत्त्वाचे आहे.
